Groen Nieuws
Image default

Het grootste gedeelte van een boom is dood

Hout is dood

Hout is niets anders dan een min of meer compacte massa dood plantaardig weefsel. Dat klinkt wat onromantisch, maar er is gelukkig heel wat aan hout te beleven. Hout wordt door planten opgebouwd uit de organische stoffen cellulose en lignine, beiden voorhanden in de wand van levende plantencellen. Cellulose en lignine staan nummer 1 en 2 op de lijst van de meest op aarde voorkomende organische stoffen. Zij vormen dus een buitengewoon belangrijk aandeel in wat wij “biomassa” noemen.

De manier waarop lignine en cellulose met elkaar verbonden worden in de periode dat hout wordt gevormd door een boom of struik, bepaalt de stevigheid ervan.

Hoe wordt hout gevormd?

Houtvorming vindt plaats in een ragdun cellaagje dat bij bomen en struiken vaak dicht onder de bast ligt (tenzij de bast om bijzondere redenen erg dik is, zoals de bast van de Kurkeik. Dat cellaagje, dat een holle cilinder vormt in de stam/tak, heet “cambium”. De cellen van het cambium zijn vergelijkbaar met stamcellen bij dieren. Ze kunnen veranderen in verschillende soorten nieuwe cellen en zo verschillende weefsels vormen.

Het cambium kan bastweefsel (schors) vormen (naar de buitenkant van de stam) of houtweefsel (naar de binnenkant van de stam). Hierdoor wordt een tak of boomstam dus ook steeds dikker, vooral door de houtvorming naar de binnenkant. Het oudste hout van een boom zit daarom middenin de stam en het jongste hout net onder de schors.

Jaar- en seizoenringen

In landen waar seizoenen elkaar afwisselen, is houtvorming daaraan aangepast. In bijv. koudere perioden wordt er minder en dichter hout gevormd dan in warmere perioden. In onze eigen regio wordt het hout vooral in het voorjaar meer “open” en in het najaar dichter. Dat verschil in houtstructuur herken je op dwars doorgezaagd hout als “jaarringen”.

In klimaatregio’s met regelmatige jaarlijkse seizoenen (nat-droog of warm-koud) kun je dus door het tellen van de jaarringen de leeftijd van de doorgezaagde stam bepalen.

Transport door hout

Nadat het nieuwe hout zijn uiteindelijke structuur heeft aangenomen (er zitten verschillende soorten houtcellen in), sterven de cellen en verharden definitief. Belangrijk hierbij is dat bij de meeste loofbomen (bladbomen) sommige cellen hol blijven en zich vertikaal met elkaar verbinden tot zeer lange transportbuizen. De celwanden tussen de uiteinden verdwijnen geheel of gedeeltelijk.

Deze z.g. Houtvatenuo, zorgen ervoor dat water met daarin opgelost voedsel van de wortels naar de bovenste blaadjes van een boom kan worden vervoerd. Bij naaldbonen wordt deze transportfunctie vooral uitgevoerd door vaatcellen (tracheiden), die in verticale banen liggen, maar die niet echt met elkaar zijn verbonden. Zij geven het vocht van cel naar cel door. Een belangrijk houtverschil dus tussen loof- en naaldbomen!

Stoffen die de plant/boom zelf in de blaadjes maakt met behulp van de energie van het zonlicht, worden door vergelijkbare vaten in de schors naar beneden vervoerd en naar andere delen van de plant.

Het ringen van bomen

Ongewenste soorten selectief uit een bos verwijderen (bv. exoten, uitheemse soorten op een ongewenste plaats) kan op een aantal manieren. Omzagen (ook “laag afzetten” genoemd) ligt voor de hand, maar het zorgt voor veel verstoring (andere bomen worden beschadigd) en een rommelige bosbodem die voor verder onderhoud moeilijker toegankelijk is.

Bij soorten als de Am. eik en de Am

vogelkers loopt een laag afgezette boom weer uit waardoor je een paar jaar later een rozet van steeds dikker wordende uitlopers ziet die nog lastiger weg te krijgen is dan de oorspronkelijke enkele stam. Met gif werken om het uitlopen te voorkomen is een noodgreep die we liever vermijden.

Een milieuvriendelijk alternatief is het ringen van bomen waarbij de sapstromen onderbroken worden om zo de boom langzaam om zeep te helpen. Bij het ringen van een boom wordt een strook (+/- 10-15 cm breed) van de bast en eventueel onderliggende lagen verwijderd. Om de essentie van deze techniek te begrijpen kijken we naar de opbouw van de stam van een boom of struik.

Deze is opgebouwd uit diverse lagen

De binnenste laag ‘dood’ hout of xyleem met de jaarringen. Hierdoor vindt transport plaats van vocht en voedingsstoffen van de wortels naar de takken en bladeren via de houtvaten.

De buitenste ‘levende’ laag of floeem bestaat uit schors en bast die voedingsstoffen die aangemaakt zijn in de bladeren naar de wortels voeren voor opslag. Tussen de twee lagen zit het cambium, een dunne natte laag waarin aangroei van zowel de bast naar buiten toe en het vaathout met de jaarringen naar binnen toe plaatsvindt.

Specialisten onderscheiden handenvol lagen met fraaie Latijnse namen maar voor dit betoog kunnen we volstaan met slechts deze drie. Als we de boom dood willen laten gaan dan kunnen één of meerdere lagen doorsneden worden met een zaag of kapmes.

Enkelvoudig ringen

alleen de buitenste laag (de bast) weghalen waardoor de boom of struik nog wel met de energie in de wortel kan uitlopen in het voorjaar, maar er kunnen geen energierijke voedingsstoffen, aangemaakt in de bladeren, getransporteerd worden naar de wortels. Dit is in het najaar te merken aan klodders “slijm” die zich vormen aan de bovenzijde van de ring. Een leuke term voor deze afscheiding is “kaboutersnot”.

Een zo geringde boom gaat geleidelijk dood

Afhankelijk van de periode waarin geringd word en de hoeveelheid licht op de locatie (vooral onder de ring) kan dit 1 tot 2 jaar duren voordat de energie in de wortel helemaal opgebruikt is en de boom ook niet meer onder de ring uitloopt.

Meervoudig/diep ringen

Door beide lagen door te zagen (tot meerdere centimeters diep) zetten we direct alle transport stop en sterft de boom boven de snede af, maar wel met het risico op fors uitlopen eronder bij sommige soorten (met name de Am. eik en vogelkers). In feite heeft deze wijze van ringen bijna hetzelfde effect als het hoog afzetten (afzagen op borsthoogte, zie “uitputtings strategie”) en dient daarom alleen gebruikt te worden bij soorten waarbij dit effectief is (zoals bv. naaldhout).

Door: Guido Sparreboom
Beeld: Wesley van der Linde

Giftige planten zijn soms dodelijk

Guido Sparreboom

Bieslook geeft mooie bloemen in de tuin en op het balkon

Wesley van der Linde

Wat doen we met onze uitgebloeide bloembollen

Guido Sparreboom

We gebruiken functionele en analytische cookies om uw ervaring op onze website te verbeteren. Gaat u hiermee akkoord? Ja, ik ga akkoord Details